Życie po nowotworze kości w dzieciństwie – na co zwrócić uwagę?

Chemioterapia, radioterapia oraz operacje oszczędzające kończynę mogą wpływać na funkcjonowanie różnych narządów i układów. Dlatego osoby po leczeniu nowotworów kości wymagają długoterminowej opieki, której celem jest wczesne rozpoznawanie późnych powikłań i zapewnienie dobrej jakości życia.

Dlaczego po leczeniu nowotworu kości mogą wystąpić późne powikłania?

Leczenie kostniakomięsaka i mięsaka Ewinga jest wieloetapowe. W zależności od diagnozy i zaawansowania choroby obejmuje chemioterapię, chirurgiczne usunięcie guza, a w wybranych przypadkach również radioterapię. Stosowane metody pozwalają skutecznie zwalczać komórki nowotworowe, ale mogą także uszkodzić zdrowe tkanki. Ryzyko odległych następstw zależy przede wszystkim od rodzaju i dawek leków, obszaru napromieniania, zakresu operacji oraz wieku pacjenta w momencie leczenia.

Nie u każdego ozdrowieńca te powikłania w ogólne wystąpią. Niektóre osoby wymagają jednak wieloletniego kontrolowania funkcji serca, nerek, słuchu czy układu rozrodczego.

Późne skutki chemioterapii – jakie narządy mogą zostać uszkodzone?

Serce – kardiotoksyczność antracyklin

Doksorubicyna, należąca do grupy antracyklin, jest stosowana w leczeniu złośliwych nowotworów kości. Może powodować uszkodzenie mięśnia sercowego, które nie zawsze daje objawy bezpośrednio po zakończeniu terapii. Do możliwych następstw należą kardiomiopatia i niewydolność serca. Ich objawami mogą być zmniejszona tolerancja wysiłku, duszność, kołatanie serca i obrzęki kończyn dolnych.

Podstawowym badaniem kontrolnym jest echokardiografia (ECHO serca). Częstotliwość jej wykonywania zależy między innymi od łącznej dawki antracyklin oraz ewentualnej radioterapii obejmującej serce.

Nerki – nefrotoksyczność ifosfamidu i cisplatyny

Ifosfamid oraz cisplatyna mogą prowadzić do zaburzeń funkcjonowania nerek. Ifosfamid może uszkadzać cewki nerkowe, powodując utratę elektrolitów i innych substancji z moczem. W cięższych przypadkach dochodzi do rozwoju przewlekłej choroby nerek.

W ramach kontroli lekarz może zalecić oznaczenie stężenia kreatyniny, ocenę eGFR, badanie moczu oraz pomiar ciśnienia tętniczego. U pacjentów z ryzykiem zaburzeń cewkowych przydatne są również badania elektrolitów, w tym magnezu i fosforanów.

Słuch i układ nerwowy

Cisplatyna może uszkadzać komórki słuchowe ucha wewnętrznego, prowadząc do trwałego niedosłuchu, szczególnie w zakresie wysokich częstotliwości. U części pacjentów występują także szumy uszne.

Osoby leczone cisplatyną powinny mieć zapewnioną odpowiednią kontrolę audiologiczną, której częstotliwość zależy od wieku i wyników wcześniejszych badań.

Niektóre cytostatyki mogą również wywoływać neuropatię obwodową. Objawia się ona drętwieniem, mrowieniem, osłabieniem czucia lub trudnościami w wykonywaniu precyzyjnych ruchów.

Płodność i zaburzenia hormonalne

Leki alkilujące, takie jak ifosfamid, oraz radioterapia okolicy miednicy mogą wpływać na późniejszą płodność.

U kobiet możliwe jest zmniejszenie rezerwy jajnikowej lub przedwczesna niewydolność jajników, a u mężczyzn zaburzenia produkcji plemników. Nie oznacza to jednak, że każda osoba po leczeniu przeciwnowotworowym będzie miała trudności z posiadaniem dzieci.

W przypadku planowania rodziny warto skonsultować się z ginekologiem, andrologiem lub specjalistą medycyny rozrodu. W zależności od wskazań diagnostyka może obejmować badania hormonalne i ocenę nasienia.

Więcej o możliwości zabezpieczenia płodności przeczytasz tutaj.

Życie z endoprotezą po leczeniu nowotworu kości

Leczenie chirurgiczne nowotworów kości często polega na usunięciu guza wraz z fragmentem kości. W wielu przypadkach możliwe jest zachowanie kończyny dzięki zastosowaniu endoprotezy poresekcyjnej lub innej metody rekonstrukcji.

Choć endoproteza umożliwia odzyskanie sprawności, z czasem może dojść do zużycia jej elementów, obluzowania, uszkodzenia mechanicznego lub zakażenia. Niektóre powikłania wymagają operacji rewizyjnej. Trwałość implantu zależy między innymi od jego konstrukcji, lokalizacji i obciążeń mechanicznych.

U dzieci operowanych przed zakończeniem wzrastania dodatkowym problemem może być różnica długości kończyn, prowadząca do zaburzeń chodu i przeciążeń układu ruchu.

Aktywność fizyczna i rehabilitacja

Regularny ruch pomaga utrzymać siłę mięśniową, sprawność oraz prawidłową masę ciała. U osób z endoprotezą często preferuje się aktywności o niewielkich obciążeniach mechanicznych, takie jak spacery, pływanie czy jazda na rowerze stacjonarnym.

Sporty kontaktowe, bieganie i skoki mogą zwiększać ryzyko uszkodzenia implantu. Dobór aktywności powinien uwzględniać rodzaj endoprotezy, zakres operacji i zalecenia ortopedy.

Rehabilitacja odgrywa istotną rolę zarówno po zakończeniu leczenia, jak i w kolejnych latach. Pomaga ograniczać dolegliwości bólowe, poprawiać chód i utrzymywać samodzielność.

Czy nowotwór kości może powrócić po wielu latach?

Największe ryzyko nawrotu kostniakomięsaka i mięsaka Ewinga występuje w pierwszych latach po zakończeniu leczenia. Z czasem prawdopodobieństwo wznowy maleje, jednak późne nawroty, również po ponad 10 latach, są możliwe.

Objawy wymagające konsultacji lekarskiej to przede wszystkim:

utrzymujący się lub nasilający ból kości, szczególnie w nocy;
nowy obrzęk albo wyczuwalne zgrubienie w okolicy operowanej kończyny;
niewyjaśnione ograniczenie ruchomości;
przewlekły kaszel, duszność lub inne utrzymujące się objawy ogólne.

Takie dolegliwości mogą mieć wiele przyczyn i nie muszą oznaczać nawrotu choroby. Wymagają jednak oceny lekarskiej.

Ryzyko wtórnych nowotworów

U osób leczonych onkologicznie w dzieciństwie może występować zwiększone ryzyko rozwoju kolejnego, niezależnego nowotworu złośliwego.

Wpływają na nie między innymi zastosowana chemioterapia, radioterapia oraz indywidualne predyspozycje genetyczne. Wtórne nowotwory mogą rozwijać się po wielu latach, szczególnie w tkankach objętych wcześniejszym napromienianiem. Z tego względu długoterminowy plan opieki powinien uwzględniać także odpowiednio dobrane badania profilaktyczne i onkologiczne.

Opieka nad ozdrowieńcem po osiągnięciu dorosłości

Przejście spod opieki poradni onkologii dziecięcej do systemu ochrony zdrowia dla dorosłych wymaga zapewnienia ciągłości kontroli. Duże znaczenie ma przy tym dokumentacja dotycząca zastosowanego leczenia.

Jakie dokumenty warto zachować?

Najważniejsze są:

karty informacyjne leczenia szpitalnego i wynik badania histopatologicznego;
wykaz zastosowanych cytostatyków wraz z dawkami skumulowanymi;
dokumentacja radioterapii, obejmująca dawki i pola napromieniania;
opis operacji oraz karta wszczepionej endoprotezy;
zalecenia dotyczące badań kontrolnych.

Dokumenty te warto przedstawić lekarzowi POZ i specjalistom sprawującym dalszą opiekę. Ułatwiają one ocenę indywidualnego ryzyka późnych powikłań.

W przypadku podejrzenia wznowy choroby lub kolejnego nowotworu lekarz może, zgodnie z obowiązującymi zasadami, wystawić kartę diagnostyki i leczenia onkologicznego (DiLO), umożliwiającą skorzystanie z szybkiej ścieżki diagnostycznej w ramach NFZ.

Zdrowie psychiczne po leczeniu nowotworu kości

Zakończenie terapii nie zawsze oznacza ustąpienie obciążeń emocjonalnych związanych z chorobą. Część ozdrowieńców doświadcza lęku przed nawrotem nowotworu, który może nasilać się przed badaniami kontrolnymi. Zjawisko to określa się niekiedy jako scanxiety.

Jeżeli obawy utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto skorzystać z pomocy psychoonkologa albo psychologa klinicznego. Ważnym elementem wsparcia jest również zrozumiały plan dalszej opieki, omówiony z lekarzem prowadzącym.

Najczęściej zadawane pytania

Czy późne powikłania leczenia nowotworu kości występują u wszystkich pacjentów?

Nie. Ryzyko zależy od rodzaju zastosowanej terapii, wieku pacjenta oraz indywidualnych czynników zdrowotnych. U wielu ozdrowieńców nie rozwijają się poważne odległe następstwa leczenia.

Czy z endoprotezą po nowotworze kości można prowadzić aktywne życie?

Tak. Wiele osób z endoprotezą poresekcyjną uczy się, pracuje i podejmuje aktywność fizyczną. Ewentualne ograniczenia zależą od rodzaju implantu, zakresu operacji oraz sprawności kończyny.

Jak odzyskać dokumentację leczenia onkologicznego z dzieciństwa?

Należy zwrócić się do placówki, w której prowadzono leczenie, z wnioskiem o udostępnienie dokumentacji medycznej. Jeśli szpital został przekształcony, konieczne może być ustalenie miejsca przechowywania archiwalnych dokumentów.

Długoterminowa opieka pomaga zachować zdrowie i sprawność

Osoby, które w dzieciństwie przeszły leczenie kostniakomięsaka lub mięsaka Ewinga, mogą prowadzić aktywne życie i realizować swoje plany. Znajomość możliwych następstw terapii pozwala lepiej zadbać o zdrowie w kolejnych latach.

Podstawą opieki jest indywidualny plan badań, zachowanie dokumentacji medycznej oraz szybka konsultacja w razie pojawienia się nowych, niepokojących objawów.

Bibliografia: