Najważniejsze informacje

  • Sterydy działają bezpośrednio na komórki białaczkowe. Prednizon, prednizolon i deksametazon mogą uruchamiać proces apoptozy, czyli zaprogramowanej śmierci komórek nowotworowych.
  • Stanowią ważną część chemioterapii ALL. Są stosowane w skojarzeniu z innymi lekami przeciwnowotworowymi, które mają odmienne mechanizmy działania.
  • Odgrywają istotną rolę w uzyskaniu remisji. Glikokortykosteroidy podaje się już na początku leczenia, podczas tzw. indukcji remisji.
  • Mogą być wykorzystywane również na kolejnych etapach terapii. Ich stosowanie zależy od protokołu leczenia i indywidualnej sytuacji dziecka.
  • Rodzaj sterydu dobiera lekarz. Prednizon, prednizolon i deksametazon różnią się właściwościami, dlatego nie są stosowane zamiennie bez uwzględnienia całego schematu leczenia.

Dlaczego sterydy są potrzebne w leczeniu ostrej białaczki limfoblastycznej?

Ostra białaczka limfoblastyczna (ALL) jest najczęstszym rodzajem białaczki rozpoznawanym u dzieci. Choroba rozwija się w szpiku kostnym, gdzie dochodzi do niekontrolowanego namnażania się niedojrzałych komórek prekursorowych limfocytów, nazywanych limfoblastami. W miarę postępu choroby komórki białaczkowe wypierają prawidłowe komórki układu krwiotwórczego, zaburzając produkcję czerwonych krwinek, prawidłowych białych krwinek i płytek krwi. Limfoblasty mogą również przedostawać się do krwiobiegu i zajmować inne narządy.

Leczenie ALL opiera się na wielolekowej chemioterapii, w której wykorzystuje się preparaty o różnych, wzajemnie uzupełniających się mechanizmach działania. Jedną z podstawowych grup leków stosowanych w terapii są glikokortykosteroidy, potocznie nazywane sterydami, należą do nich przede wszystkim prednizon, prednizolon i deksametazon.

Dlaczego glikokortykosteroidy odgrywają tak ważną rolę w leczeniu ALL? Wynika to z dużej wrażliwości wielu komórek białaczkowych na ich działanie. Leki te wpływają na procesy regulujące przeżycie limfoblastów, prowadząc do ich obumierania, a tym samym – do zmniejszenia liczby komórek nowotworowych.

Glikokortykosteroidy nie pełnią więc wyłącznie funkcji leków przeciwzapalnych czy wspomagających. W leczeniu ALL wykazują bezpośrednie działanie przeciwnowotworowe i stanowią integralną część wielolekowych schematów chemioterapii.

Jak sterydy działają na komórki białaczkowe?

Przeciwnowotworowe działanie glikokortykosteroidów polega przede wszystkim na pobudzaniu apoptozy, czyli procesu zaprogramowanej śmierci komórki. Jest to naturalny mechanizm, dzięki któremu organizm usuwa komórki uszkodzone, nieprawidłowe lub niepotrzebne.

Po przeniknięciu do wnętrza komórki glikokortykosteroidy wiążą się z receptorami glikokortykosteroidowymi. Powstały kompleks wpływa na aktywność określonych genów, w tym genów odpowiedzialnych za regulację przeżycia i śmierci komórek.

W limfoblastach wrażliwych na działanie steroidów prowadzi to do zmian w aktywności białek kontrolujących apoptozę, a w rezultacie uruchamiane są procesy prowadzące do obumierania komórek białaczkowych.

Wrażliwość limfoblastów na glikokortykosteroidy może się jednak różnić. Część komórek nowotworowych wykazuje słabszą odpowiedź na leczenie, co może wynikać m.in. z zaburzeń w działaniu receptorów glikokortykosteroidowych lub zmian w mechanizmach regulujących apoptozę. Glikokortykosteroidy więc stosuje się w skojarzeniu z innymi lekami przeciwnowotworowymi, m.in.z winkrystyną i asparaginazą. Winkrystyna zaburza proces podziału komórkowego, natomiast asparaginaza zmniejsza dostępność asparaginy – aminokwasu potrzebnego wielu komórkom białaczkowym do prawidłowego funkcjonowania i przeżycia.

Połączenie leków o różnych mechanizmach działania pozwala skuteczniej ograniczać liczbę komórek białaczkowych i zmniejszać ryzyko przetrwania komórek opornych na pojedynczy preparat.

Dlaczego sterydy podaje się już na początku leczenia białaczki?

Pierwszy etap leczenia ostrej białaczki limfoblastycznej nazywany jest indukcją remisji. Jego celem jest możliwie szybkie zmniejszenie liczby komórek białaczkowych oraz uzyskanie remisji choroby. Remisja oznacza ustąpienie klinicznych objawów aktywnej białaczki i spełnienie określonych kryteriów laboratoryjnych (jednym z kryteriów remisji morfologicznej jest zmniejszenie odsetka limfoblastów w szpiku kostnym poniżej 5%).

Glikokortykosteroidy odgrywają istotną rolę już na tym etapie terapii. Dzięki zdolności do wywoływania apoptozy wrażliwych na nie limfoblastów, przyczyniają się do zmniejszenia liczby komórek nowotworowych.

Podczas indukcji podaje się je w połączeniu z innymi lekami przeciwnowotworowymi, m.in. z winkrystyną i asparaginazą. Dokładny schemat postępowania zależy od stosowanego protokołu oraz indywidualnej charakterystyki choroby.

Uzyskanie remisji nie jest jednak równoznaczne z wyleczeniem. W organizmie mogą nadal pozostawać niewielkie ilości komórek nowotworowych, które są niewykrywalne w standardowym badaniu mikroskopowym szpiku, dlatego po zakończeniu indukcji konieczne jest kontynuowanie leczenia.

Czy sterydy są potrzebne również po uzyskaniu remisji?

Po uzyskaniu remisji leczenie ALL jest kontynuowane w celu dalszego ograniczania liczby komórek białaczkowych i zmniejszenia ryzyka nawrotu choroby.

Kolejne etapy terapii obejmują m.in. konsolidację, intensyfikację oraz leczenie podtrzymujące. Ich przebieg i intensywność zależą są dostosowywane do indywidualnej sytuacji dziecka. Lekarze uwzględniają charakter choroby, wyniki dotychczasowych badań oraz odpowiedź organizmu na zastosowaną terapię.

W niektórych schematach glikokortykosteroidy są ponownie włączane do terapii, niekiedy w postaci krótkich, zaplanowanych cykli. Ich zadaniem pozostaje oddziaływanie na komórki białaczkowe, które mogły przetrwać wcześniejsze etapy leczenia. W połączeniu z innymi lekami przeciwnowotworowymi stanowią one część terapii ukierunkowanej na uzyskanie długotrwałej remisji.

Nie wszystkie dzieci otrzymują jednak glikokortykosteroidy na tych samych etapach leczenia. Ich rodzaj, dawki i harmonogram podawania zależą od protokołu terapeutycznego oraz indywidualnej sytuacji klinicznej pacjenta.

Prednizon i deksametazon – dlaczego stosuje się różne sterydy?

W leczeniu ALL u dzieci stosuje się przede wszystkim trzy glikokortykosteroidy: prednizon, prednizolon i deksametazon. Choć wszystkie wykazują działanie przeciwnowotworowe, różnią się siłą, czasem działania oraz właściwościami farmakologicznymi.

Prednizon i prednizolon są od wielu lat wykorzystywane w terapii ALL. Prednizon jest prolekiem, co oznacza, że po podaniu zostaje przekształcony, głównie w wątrobie, do aktywnej postaci – prednizolonu. To właśnie prednizolon odpowiada za jego działanie biologiczne, w tym wywoływanie apoptozy komórek białaczkowych.

Deksametazon wykazuje silniejsze działanie glikokortykosteroidowe w przeliczeniu na miligram leku oraz dłuższy czas działania niż prednizolon. Ważną cechą deksametazonu jest również jego zdolność do przenikania do ośrodkowego układu nerwowego (OUN), obejmującego mózg i rdzeń kręgowy.

Ma to szczególne znaczenie, ponieważ komórki białaczkowe mogą przedostawać się do płynu mózgowo-rdzeniowego i zajmować ośrodkowy układ nerwowy. Jest to obszar wymagający odpowiednio ukierunkowanego leczenia, ponieważ nie wszystkie leki przeciwnowotworowe osiągają w nim wystarczające stężenia.

Deksametazon może odgrywać ważną rolę w ograniczaniu ryzyka nawrotu białaczki w obrębie OUN. Nie zastępuje jednak innych elementów terapii, w tym chemioterapii dokanałowej, polegającej na podawaniu leków bezpośrednio do płynu mózgowo-rdzeniowego.

O zastosowaniu konkretnego preparatu decyduje zespół leczący, uwzględniając skuteczność, bezpieczeństwo oraz indywidualną sytuację dziecka.

Co możesz zrobić jako rodzic dziecka otrzymującego sterydy?

Glikokortykosteroidy są ważnym elementem leczenia ALL, jednak mogą wpływać również na funkcjonowanie innych narządów i układów. Dlatego oprócz zrozumienia ich działania przeciwnowotworowego warto wiedzieć, jak prawidłowo stosować leki i na jakie objawy zwracać uwagę.

Jeśli Twoje dziecko otrzymuje prednizon, prednizolon lub deksametazon:

  1. Zapytaj lekarza, dlaczego wybrano konkretny steryd. Dowiedz się, jaką rolę pełni w aktualnym etapie leczenia i jak długo dziecko będzie go przyjmować.
  2. Porozmawiaj o możliwych działaniach niepożądanych. Zapytaj, czy podczas terapii mogą wystąpić zmiany apetytu, nastroju, problemy ze snem lub inne dolegliwości oraz które objawy wymagają zgłoszenia zespołowi medycznemu.
  3. Zwracaj uwagę na samopoczucie i zachowanie dziecka. Jeśli zauważysz istotne zmiany lub niepokojące objawy, poinformuj o nich zespół prowadzący leczenie.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy sterydy naprawdę leczą białaczkę?

Tak. Glikokortykosteroidy wykazują bezpośrednie działanie przeciwnowotworowe. W komórkach ALL wrażliwych na te leki mogą wywoływać apoptozę, czyli zaprogramowaną śmierć komórki. Nie są jednak stosowane jako samodzielne leczenie, lecz jako element wielolekowej chemioterapii.

Czy sterydy są częścią chemioterapii?

Tak. W leczeniu ostrej białaczki limfoblastycznej glikokortykosteroidy stanowią integralną część wielolekowych schematów chemioterapii. Ich mechanizm działania różni się od działania wielu klasycznych cytostatyków, jednak również prowadzi do zmniejszenia liczby komórek nowotworowych.

Dlaczego moje dziecko otrzymuje sterydy już na początku leczenia?

Glikokortykosteroidy odgrywają ważną rolę podczas indukcji remisji, czyli pierwszego etapu leczenia ALL. Pomagają szybko zmniejszyć liczbę komórek białaczkowych. W niektórych protokołach ocena odpowiedzi na prednizon dostarcza również informacji wykorzystywanych do planowania dalszej terapii.

Dlaczego jedno dziecko otrzymuje prednizon, a inne deksametazon?

Wybór konkretnego glikokortykosteroidu zależy od protokołu terapeutycznego, podtypu białaczki, grupy ryzyka oraz indywidualnej sytuacji klinicznej dziecka. Oba leki działają przeciwnowotworowo, ale różnią się właściwościami farmakologicznymi.

Czy po uzyskaniu remisji sterydy są nadal potrzebne?

W niektórych schematach leczenia tak. Uzyskanie remisji nie oznacza zakończenia całej terapii. W organizmie mogą nadal pozostawać niewielkie ilości komórek białaczkowych, dlatego konieczne jest dalsze leczenie. W zależności od protokołu może ono obejmować również glikokortykosteroidy.

Czy sterydy można zastąpić innymi lekami przeciwnowotworowymi?

Glikokortykosteroidy pełnią określoną rolę w standardowych schematach leczenia ALL i nie należy samodzielnie zastępować ich innymi preparatami. Ewentualne zmiany w terapii są podejmowane przez zespół leczący, z uwzględnieniem całego protokołu i sytuacji klinicznej dziecka.

Słowniczek

Glikokortykosteroidy – grupa leków hormonalnych, do której należą między innymi prednizon, prednizolon i deksametazon. W leczeniu ALL wykazują bezpośrednie działanie przeciwnowotworowe.

Limfoblasty – niedojrzałe komórki prekursorowe limfocytów. W ALL nieprawidłowe limfoblasty namnażają się w sposób niekontrolowany.

Apoptoza – naturalny proces zaprogramowanej śmierci komórki.

Indukcja remisji – pierwszy etap leczenia ALL, którego celem jest uzyskanie remisji choroby.

Remisja – stan, w którym ustępują objawy aktywnej choroby i spełnione są określone kryteria kliniczne oraz laboratoryjne.

Ośrodkowy układ nerwowy (OUN) – mózg i rdzeń kręgowy.

Mierzalna choroba resztkowa (MRD) – niewielka liczba komórek białaczkowych pozostających w organizmie, możliwa do wykrycia za pomocą czułych metod laboratoryjnych.

Bibliografia:

 

Zapraszamy do zapoznania się kalkulatorem morfologii dla dzieci oraz kalkulatorem morfologii dla dorosłych.

Artykuł powstał we współpracy z Fundacją DKMS i Fundacją Carita.