Czujność onkologiczna u dzieci – dlaczego regularne wizyty u pediatry są ważne?

Pediatra lub lekarz rodzinny jest często pierwszą osobą, do której trafia dziecko z niepokojącymi objawami. Regularny kontakt z jednym lekarzem może ułatwiać zauważenie zmian, ponieważ lekarz zna wcześniejszy rozwój dziecka, jego historię zdrowotną oraz sposób funkcjonowania.

Znaczenie mają nie tylko wizyty w czasie choroby. Patronaż, bilans zdrowia dziecka czy kwalifikacja do szczepienia także są okazją do dokładnej oceny stanu zdrowia. Podczas takich wizyt lekarz zbiera wywiad, bada dziecko, obserwuje jego zachowanie, ocenia rozwój i wykonuje odpowiednie badania przesiewowe. Samo osłuchanie czy obejrzenie gardła jest tylko częścią pełnego badania.

Szczególnie ważny pozostaje wywiad z rodzicem oraz badanie fizykalne. To na ich podstawie lekarz może zdecydować, czy potrzebne są dalsze badania. Morfologia krwi, CRP i inne badania laboratoryjne mogą pomagać w diagnostyce, ale nie zastępują badania lekarskiego. Nie powinny też być traktowane jako sposób na potwierdzenie, że dziecko jest zdrowe w dłuższej perspektywie.

Dotyczy to także nowotworów dziecięcych. Choroby te mogą rozwijać się szybko, dlatego prawidłowy wynik morfologii wykonanej wcześniej nie wyklucza pojawienia się nieprawidłowości w późniejszym czasie. Przykładem jest trzyletnia pacjentka, która regularnie zgłaszała się do lekarza i miała wcześniej prawidłowe wyniki badań. Podczas kolejnej wizyty pediatrę zaniepokoiły siniaki. Zlecona ponownie morfologia wykazała nieprawidłowości, a dalsza diagnostyka potwierdziła białaczkę.

Przypadek ten pokazuje, że znaczenie ma nie tylko pojedynczy wynik badania, ale również aktualny stan dziecka i wszelkie nowe objawy.

„Lepiej zadać dwa razy pytanie, które Wam wydaje się bezsensowne, niż raz zadać za mało i przeoczyć jakieś ważne objawy.” – podkreśla lek. Dagmara Chmurzyńska-Rutkowska, specjalistka pediatrii, wakcynolog.

Rodzice powinni więc zgłaszać lekarzowi swoje obserwacje i wątpliwości, nawet jeśli dotyczą pozornie niewielkich zmian. Współpraca i zaufanie pomiędzy rodzicem a lekarzem mogą ułatwiać podjęcie decyzji o dalszej diagnostyce.

Zdrowa dieta dziecka, aktywność fizyczna i codzienne nawyki

Sposób żywienia wpływa na wzrost dziecka, rozwój mięśni i kości, poziom energii oraz ogólne funkcjonowanie organizmu. Ważnym elementem zdrowego stylu życia pozostaje również regularna aktywność fizyczna. Nadmiar energii połączony z małą ilością ruchu może sprzyjać nadmiernej masie ciała. W Europejskim Projekcie Monitorowania Otyłości Dziecięcej 33 proc. badanych 8-latków miało nadmierną masę ciała, a prawie połowa tej grupy miała otyłość.

Budowanie prawidłowych nawyków rozpoczyna się już na etapie rozszerzania diety. Rozszerzanie diety rozpoczyna się zwykle około 6. miesiąca życia, z uwzględnieniem oznak gotowości dziecka. Na początku warto proponować warzywa, a następnie wprowadzać kolejne produkty, w tym źródła żelaza, takie jak mięso, ryby i jaja. Konsystencja powinna być dostosowana do możliwości dziecka.

W początkowym okresie rozszerzania diety warto również podawać małe porcje bez dodatku soli i cukru, aby nie przyzwyczajać dziecka do intensywnie słodkiego lub słonego smaku. W kolejnych latach podstawą posiłków powinny być warzywa lub owoce, przy czym w ciągu dnia większy udział powinny mieć warzywa. W jadłospisie powinny znaleźć się także produkty zbożowe i źródła białka, takie jak mięso, ryby, jaja, nabiał czy rośliny strączkowe. Ważne jest również rozróżnienie głodu, apetytu i sytości.

Głód jest fizjologicznym sygnałem organizmu i może objawiać się między innymi spadkiem energii czy uczuciem ssania w brzuchu. Apetyt oznacza natomiast ochotę na konkretny smak i może pojawić się bez uczucia głodu. Sytość to sygnał, że dziecko zjadło wystarczającą ilość. Może wtedy zwalniać tempo jedzenia, odsuwać talerz albo tracić zainteresowanie posiłkiem. Nie należy namawiać dziecka do dalszego jedzenia po pojawieniu się takich sygnałów.

Od około 2. roku życia dzieci powinny spożywać 4-5 posiłków dziennie: trzy główne oraz jeden lub dwa mniejsze. Przerwy pomiędzy nimi nie powinny być zbyt długie. Warto też ograniczać podjadanie i słodkie napoje pomiędzy posiłkami. Podstawowym napojem powinna być woda. Dzieci mogą potrzebować przypominania o piciu, szczególnie podczas aktywności. Pomocne może być pozostawienie wody w łatwo dostępnym miejscu, tak aby dziecko mogło samodzielnie po nią sięgać.

Rodzice odgrywają ważną rolę w kształtowaniu nawyków. Dzieci obserwują zachowania dorosłych i mogą chętniej sięgać po warzywa czy wodę, jeśli widzą podobne zachowania u rodziców. Nowe produkty warto podawać w małych porcjach, obok potraw, które dziecko już zna. Nie należy wywierać presji. Odmowa przy pierwszej próbie nie oznacza, że dziecko nie zaakceptuje produktu przy kolejnej okazji.

Istotna jest także codzienna aktywność fizyczna. Dzieci w wieku 1-2 lat powinny mieć co najmniej 180 minut różnorodnej aktywności dziennie. U dzieci w wieku 3-4 lat również wskazano minimum 180 minut, w tym 60 minut wysiłku umiarkowanego lub intensywnego. Powyżej 5. roku życia zalecane jest ponad 60 minut aktywności dziennie. Ruch nie musi oznaczać zorganizowanych zajęć. Może to być jazda na rowerze, gra w piłkę, skakanie na skakance czy wspólna aktywna zabawa.

Znaczenie ma również czas spędzany przed ekranem. Zgodnie z przywołanymi zaleceniami WHO dzieci poniżej 2. roku życia nie powinny korzystać z ekranów, a w wieku 2-4 lat czas przed ekranem powinien wynosić maksymalnie godzinę dziennie.

Podczas posiłków warto ograniczać telefon, telewizor i inne rozpraszacze, ponieważ mogą utrudniać zauważenie sygnału sytości. Wskazane jest również odkładanie telefonu co najmniej godzinę przed snem. W kontekście odporności znaczenie mają różnorodna dieta, sen, aktywność fizyczna, przebywanie na świeżym powietrzu, szczepienia, wietrzenie pomieszczeń i higiena rąk.

Rutynowe stosowanie preparatów „na odporność” nie jest konieczne, jeśli potrzebne składniki można dostarczyć w codziennej diecie. Wyjątek stanowi witamina D, której suplementację wskazano jako uzasadnioną. Najważniejsze jest jednak stopniowe wprowadzanie zmian.

„Metoda małych kroków, ale na stałe, jest lepsza niż wszystko naraz.” – mówi Eliza Krzewska, dietetyk.

Zamiast jednocześnie zmieniać cały sposób żywienia i tryb dnia, można rozpocząć od jednej modyfikacji, np. wody do kolacji albo kilku minut dodatkowej aktywnej zabawy.

Objawy nowotworów u dzieci – na jakie zmiany zwracać uwagę?

Nowotwory u dzieci są chorobami rzadkimi. Każdego roku w Polsce rozpoznaje się je u około 1100-1200 dzieci. Jednocześnie nie mają one jednego charakterystycznego objawu. Wiele pierwszych sygnałów jest nieswoistych, czyli może występować także w innych, częstszych chorobach. Dlatego celem rodzica nie jest rozpoznawanie nowotworu, ale zauważenie, że sposób funkcjonowania dziecka wyraźnie się zmienił.

Może to dotyczyć energii, aktywności, apetytu, snu albo tolerancji wysiłku. Dziecko może szybciej się męczyć, więcej spać, mniej się bawić lub rezygnować z aktywności, które wcześniej były dla niego naturalne.

„Absolutnie najważniejsza jest zmiana względem codziennego funkcjonowania dziecka.” – dodaje lek. Katarzyna Adamczewska

Jednym z objawów wymagających uwagi jest przedłużająca się gorączka lub stan podgorączkowy. Konsultacji wymaga szczególnie sytuacja, w której gorączka utrzymuje się pomimo ustąpienia innych objawów, wraca lub towarzyszą jej inne niepokojące zmiany. Do takich zmian należą między innymi wybroczyny, czyli drobne czerwone punkty na skórze, oraz łatwe powstawanie siniaków.

Wybroczyny mogą pojawiać się między innymi na nogach, w okolicy kolan, kostek, powiek czy na błonach śluzowych. Ich wystąpienie powinno skłaniać do konsultacji lekarskiej i wykonania co najmniej morfologii krwi z rozmazem. Uwagę powinny zwracać także rozległe siniaki pojawiające się bez wyraźnego urazu oraz nasilona bladość skóry i błon śluzowych, zwłaszcza jeśli jednocześnie występuje zmęczenie i osłabienie.

Kolejnym objawem są powiększone węzły chłonne. U dzieci bardzo często powiększają się one podczas infekcji i nie oznacza to choroby nowotworowej. Większej uwagi wymagają jednak węzły twarde, niebolesne, nieprzesuwalne oraz takie, które nie zmniejszają się z czasem. Węzły chłonne zlokalizowane nad obojczykiem wymagają pilnej diagnostyki.

Niepokojący może być także ból, który długo się utrzymuje, narasta, nawraca, słabo reaguje na leki przeciwbólowe, ogranicza aktywność dziecka albo wybudza je w nocy. W przypadku bólu kończyny dodatkowymi sygnałami są utykanie, obrzęk lub widoczna asymetria pomiędzy obiema kończynami.

Szczególnej uwagi wymagają również bóle głowy połączone z wymiotami. Niepokojące są zwłaszcza wymioty pojawiające się rano po przebudzeniu, poprzedzone silnym bólem głowy, szczególnie jeśli po wymiotach ból głowy staje się słabszy. Jeśli takie dolegliwości utrzymują się przez dłuższy czas i nasilają, wymagają dalszej diagnostyki.

Do innych objawów neurologicznych należą zaburzenia widzenia, mowy i pamięci, nagła asymetria twarzy, opadanie powieki czy wytrzeszcz gałki ocznej. U najmłodszych dzieci niepokój może wzbudzać także powiększanie się obwodu głowy oraz regres rozwojowy, czyli utrata wcześniej nabytych umiejętności.

W przypadku bólu brzucha uwagę powinno zwracać jednoczesne powiększenie jego obwodu, napięcie powłok brzusznych, nudności, wymioty, uczucie pełności, brak apetytu, spadek masy ciała albo zmiany rytmu wypróżnień.

Znaczenie mają również zmiany dotyczące narządów płciowych. U małych dziewczynek nieprawidłowa, szczególnie krwista wydzielina z pochwy wymaga konsultacji. U starszych dzieci i nastolatków ważne jest stworzenie warunków, w których mogą zgłaszać rodzicom również problemy dotyczące okolic intymnych. Za szczególnie alarmujący objaw uznano pojawienie się guza bez wcześniejszego urazu. Może dotyczyć kończyny, jamy brzusznej lub tworzyć się z pakietów powiększonych węzłów chłonnych.

Kolejnym objawem wymagającym oceny jest utrzymujący się suchy kaszel bez typowych objawów infekcji, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu gorączka, osłabienie, bladość lub zmiany skórne.m W przypadku niepokojących zmian rodzic może zgłosić się do pediatry lub lekarza rodzinnego. Możliwy jest także kontakt z poradnią onkologiczną, a przy nagłych lub szczególnie alarmujących objawach – zgłoszenie się do izby przyjęć lub szpitalnego oddziału ratunkowego.

Czujność onkologiczna nie oznacza przypisywania każdemu objawowi choroby nowotworowej. Polega na obserwowaniu dziecka, zwracaniu uwagi na nowe lub utrzymujące się zmiany i konsultowaniu ich z lekarzem, jeśli odbiegają od jego dotychczasowego sposobu funkcjonowania.