Wynik ten drastycznie odbiega od globalnej strategii WHO na rzecz eliminacji raka szyjki macicy, która wyznacza cel osiągnięcia poziomu 90% zaszczepionych dziewcząt do 15. roku życia do 2030 roku. Dla porównania, w krajach o rozwiniętej profilaktyce wskaźniki te są wielokrotnie wyższe, np. w Wielkiej Brytanii wynoszą 85% , a w Portugalii aż 91%^[2]. Wdrożenie programu to znaczący krok w przód, jednak kluczem do  sukcesu jest jego regularny rozwój. Eksperci Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych wskazują, że warunkiem koniecznym do osiągnięcia odporności populacyjnej jest wprowadzenie szczepień obowiązkowych, rozszerzenie kohort wiekowych objętych bezpłatnym programem (m.in. o młodzież do 18. roku życia i szczepienia wychwytujące dla dorosłych do 26. roku życia) oraz intensyfikacja szczepień w placówkach oświatowych.

Budowanie odporności populacyjnej

Obecne statystyki pokazują, że średni poziom zaszczepienia dla objętych programem roczników (2010–2016) wynosi 18,6%, przy czym w najstarszych kohortach wskaźniki te sięgają około 30-35%[³].

„Rozszerzanie grupy docelowej, jeżeli chodzi o szczepienia HPV, ma kluczowe znaczenie, ponieważ chcielibyśmy osiągnąć jak największy efekt populacyjny. To znaczy taki, żeby wyszczepiona była jak największa liczba osób. Obecnie te najwyższe odsetki sięgają około 30-40% w poszczególnych rocznikach. Natomiast takim celem, który wyznacza też Światowa Organizacja Zdrowia, to jest nawet około 90% wyszczepienia po to, aby osiągnąć tą odporność w populacji, aby ten efekt był podobny właśnie do tej naturalnej odporności” – prof. dr hab. n. med. Paweł Koczkodaj, kierownik Pracowni Prewencji Pierwotnej i Polityki Zdrowotnej w Narodowym Instytucie Onkologii – Państwowy Instytut Badawczy.

Kluczem do sukcesu, jak wskazują eksperci, jest stałe rozszerzanie programu szczepień o nowe roczniki. Efektywność tych działań jest potwierdzona praktykami z innych krajów, gdzie w efekcie rozwoju programów zanotowano spadek zakażeń poniżej 1% u zaszczepionych oraz osiągając odporność populacyjną. To naturalne kolejne kroki, jakie powinniśmy podjąć, aby osiągnąć założony cel.

Placówki oświatowe podstawą profilaktyki

Przeniesienie działań profilaktycznych do środowiska szkolnego to jeden z najskuteczniejszych mechanizmów zwiększania odporności populacyjnej. Europejskie dane pokazują, że model szkolny generuje wskaźniki zaszczepienia na poziomie od 46% do nawet 93%, w porównaniu do zaledwie 40-50% w przypadku szczepień realizowanych wyłącznie w placówkach POZ^[4].  Społeczeństwo również dostrzega tę potrzebę – 68% ankietowanych uważa, że to właśnie szkoła powinna umożliwiać organizację szczepień, ułatwiając tym samym dostęp do profilaktyki zdrowotnej^[5]. Eksperci OPZCI wskazują jednak, że sam dostęp to nie wszystko. Ogromnym wyzwaniem pozostaje edukacja, gdyż aż 1/4 treści na temat wirusa HPV w mediach społecznościowych to dezinformacja. 

Doświadczenia z pierwszych lat funkcjonowania programu potwierdzają, że przeniesienie działań profilaktycznych do szkół przynosi pozytywne efekty. W roku szkolnym 2024/2025 chęć udziału w programie zgłosiło blisko 40% szkół podstawowych (ponad 5 200 placówek). Do tej pory w szkolnych gabinetach wykonano już niemal 85 tysięcy szczepień^[6].

Jak podkreśla prof. Paweł Koczkodaj: „Szczepienia w szkołach na pewno są jednym z najważniejszych elementów i ogniw szczepień przeciwko HPV w ramach Narodowego Programu Szczepień Przeciwko HPV. Widzimy z różnych badań naukowych, z analiz, że jest to miejsce, w którym najwięcej młodzieży i dzieci przyjmuje szczepienia. Program Szczepień Przeciwko HPV ruszył w 2023 roku, właściwie w połowie 2023 roku, więc jesteśmy nadal na początku drogi, w szczególności w porównaniu z innymi krajami. Nadal uczymy się w jakiś sposób zachęcać rodziców do tego, aby szczepili swoje dzieci także w szkołach. Dlatego bardzo istotna pozostaje ta edukacja zdrowotna prowadzona w kampaniach medialnych, ogólnopolskich, ale także indywidualnie z rodzicami w szkołach”

Eksperci OPZCI rekomendują również wdrożenie sprawdzonych rozwiązań systemowych. Jak wskazuje prof. Koczkodaj, skokowy wzrost uczestnictwa w programie nastąpiłby w momencie uruchomienia ogólnopolskiego systemu wysyłania imiennych zaproszeń do rodziców. Dowody naukowe z zakresu profilaktyki onkologicznej potwierdzają bardzo wysoką skuteczność systemów typu call-recall, polegających na aktywnym zapraszaniu i przypominaniu o kolejnych dawkach.

Efekt zdrowotny priorytetem decydentów

Przedstawiciele Ministerstwa Zdrowia zapewniają, że celem prowadzonych działań jest mierzalny zysk w postaci ochrony zdrowia społeczeństwa, a program będzie kontynuowany zgodnie z harmonogramem do 2030 roku.

Jak wyjaśniła Joanna Kujawa, Naczelnik w Ministerstwie Zdrowia podczas posiedzenia Parlamentarnego Zespołu ds. Przeciwdziałania Wirusowi HPV i Chorobom z Nim Powiązanym (28.04) z perspektywy państwowego systemu ochrony zdrowia nadrzędny jest efekt zdrowotny.

Wskazała, że wybór populacji przed ukończeniem 14. roku życia jako głównej osi programu podyktowany jest przesłankami medycznymi, ponieważ w tej grupie wiekowej badania kliniczne wykazują najlepszą odpowiedź immunologiczną.

Ministerstwo Zdrowia potwierdza jednocześnie w odpowiedzi na apele ekspertów, że uczynienie szczepień przeciw HPV szczepieniami obowiązkowymi nadal pozostaje priorytetem. Zmiana ta wymaga jednak uzgodnień legislacyjnych z Ministerstwem Finansów oraz wypracowania odpowiednich mechanizmów refundacyjnych po stronie Narodowego Funduszu Zdrowia.