Polska onkologia jest oceniana przez ekspertów jako jedna z najlepiej zorganizowanych dziedzin medycyny kraju, osiągająca wyniki na poziomie europejskim. Mimo to bardzo ważną potrzebą pozostaje zapewnienie dziecku z nowotworem wsparcia psychologicznego, które ma szeroki wpływ w trzech filarach: biologicznym, rozwojowym i behawioralnym (dotyczącym zachowań).

O wsparciu psychologicznym w trakcie leczenia nowotworu u dziecka opowiedziała nam prof. dr hab. n. med. Marzena Samardakiewicz – psycholog kliniczny oraz adiunkt w Klinice Hematologii, Onkologii i Transplantologii Dziecięcej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.

Kiedy dziecko powinno zostać objęte opieką psychologiczną? Jak dziecko reaguje na chorobę nowotworową w zależności od wieku?

– „Dziecko powinno być objęte opieką psychologiczną od samego początku, kiedy trafia na oddział onkologii i hematologii dziecięcej. Dzieje się tak, aby istniała możliwość zorientowania się, z jakim typem rodziny mają do czynienia specjaliści; zapoznania się z samym dzieckiem oraz zaobserwowania, jak reaguje ono na hospitalizację i jak może poradzić sobie w trakcie obciążającego leczenia.

Jest to bardzo ważny moment, ponieważ w modelu opieki psychologicznej nad dziećmi leczonymi z powodu choroby nowotworowej konieczne jest, aby dziecko zrozumiało przyczynę swojej obecności na oddziale. Informacja ta musi być dostosowana do poziomu rozumienia dziecka, jego możliwości poznawczych oraz potrzeb, a także przekazana w odpowiedniej formie” – zaznacza prof. Samardakiewicz.

Dziecko, które trafia na oddział onkologiczny znajduje się w nowej dla niego sytuacji. Jest to moment, w którym czas zdaje się zatrzymywać, a miejsce dotychczasowej codzienności zajmuje lęk i niepewność. Warto zaznaczyć, że współczesna psychoonkologia dziecięca traktuje wsparcie psychologiczne nie jako dodatek, lecz jako fundament skutecznego leczenia, na równi z chirurgią czy chemioterapią. Choroba nowotworowa wiąże się z ryzykiem wystąpienia specyficznych trudności, które mogą się zmieniać wraz z wiekiem dziecka.

Dominującymi emocjami są lęk, niepewność, ale także strach czy złość. Reakcje psychiczne dziecka na chorobę są bowiem równie zróżnicowane, co indywidualne – nie istnieje jeden schemat przeżywania, dlatego tak istotna jest uważna obserwacja i elastyczne podejście zespołu terapeutycznego. Pełne zrozumienie przez dziecko przyczyny pobytu na oddziale onkologicznym jest fundamentem budowania jego poczucia bezpieczeństwa i zaufania do procesu terapeutycznego. Zatem zrozumienie mechanizmów psychologicznych oraz przyczyny pobytu na oddziale pozwala dziecku zmienić postrzeganie choroby z paraliżującego zagrożenia na trudne, ale możliwe do pokonania.

– „Opieka psychologiczna powinna stanowić integralny element opieki, zintegrowany z procesem leczenia. Na pytanie, czy psycholog jest potrzebny dziecku w trakcie leczenia raka, odpowiedź brzmi: nie codziennie – zależy to od tego, jak dziecko i rodzic radzą sobie w danej sytuacji. Specjaliści postępują zgodnie z wytycznymi, które mają na celu przeprowadzenie dziecka przez trudy leczenia onkologicznego w taki sposób, aby po wyleczeniu jego funkcjonowanie było optymalne i możliwy był powrót do normalności. Ważnym elementem tej opieki jest aktywizowanie dziecka, co obejmuje aktywność szkolną oraz bogate programy uaktywniające realizowane dzięki współpracy z fundacjami” – kontynuuje prof. Samardakiewicz.

U najmłodszych obserwuje się lęk separacyjny, czyli związany z ograniczeniem obecności opiekuna przy dziecku. U dzieci w wieku szkolnym pojawia się strach przed procedurami medycznymi i poczucie utraty kontroli nad własnym ciałem. Z kolei nastolatki najdotkliwiej odczuwają izolację od rówieśników i lęk związany ze zmianą wyglądu. Warto przy tym pamiętać, że hospitalizacja dziecka a jego psychika to zagadnienie, które dotyczy całego systemu rodzinnego – stres i trauma u dziecka rzadko pozostają bez wpływu na rodziców i rodzeństwo.

Stąd kluczowym elementem terapii jest pomoc psychologiczna dla dziecka z nowotworem, która przyjmuje różne formy, dostosowane do potrzeb pacjentów. Terapia poznawczo-behawioralna u dzieci pomaga starszym dzieciom opanować lęk przed bolesnymi zabiegami, podczas gdy bogate programy, o których mówi prof. Marzena Samardakiewicz, pozwalają maluchom odczarować szpitalną rzeczywistość i wyrazić emocje, których jeszcze nie potrafią nazwać słowami. Wobec tego, gdy dziecko zrozumie „dlaczego", znacznie łatwiej jest mu zaakceptować jak wygląda jego codzienność na oddziale, co później przekłada się na lepszy powrót do codzienności po doświadczeniach szpitalnych.

Jak wygląda wsparcie psychoonkologiczne w praktyce? Aktualna sytuacja

Sytuacja dostępu do psychoonkologa dziecięcego w ośrodkach pediatrycznych nie jest zadowalająca, aczkolwiek zauważa się poprawę w tej kwestii. Aktualny stan charakteryzuje się istotną nierównomiernością i zależy od wielkości ośrodka oraz jego lokalizacji. Poza problemem dostępności, kolejną trudnością pozostaje niska wycena świadczeń psychoonkologicznych. W efekcie ciężar zapewnienia ciągłości opieki często spoczywa na organizacjach pozarządowych i fundacjach, co powoduje wiele luk dla pacjentów. Rodzice, którzy zastanawiają się, jak przygotować dziecko do leczenia onkologicznego, często jako pierwsi zderzają się właśnie z tym murem – brakiem łatwo dostępnej, systemowej pomocy psychologicznej. Mimo to środowisko zauważa potrzebę pracy i poprawy sytuacji w tej sferze.

Profesor Marzena Samardakiewicz sytuację komentuje w następujący sposób: – „Jako przewodnicząca Polskiej Pediatrycznej Grupy Psychoonkologów mogę z dumą powiedzieć, że dzięki nieustającym wysiłkom kierowników oraz zabiegom o obecność specjalistów, w każdym z 18 ośrodków onkologii i hematologii dziecięcej w Polsce obecny jest psycholog. Jest to specjalista dedykowany wyłącznie do pracy z dzieckiem z chorobą nowotworową, a nie psycholog obsługujący cały szpital, co stanowi duże osiągnięcie.

Jednak przy rocznej liczbie zachorowań wynoszącej od 1100 do 1200 dzieci, liczba 18 psychologów w skali kraju jest niewystarczająca wobec wielu pojawiających się problemów. W niektórych ośrodkach tę lukę wypełniają organizacje pozarządowe, wprowadzając dobrze przygotowanych psychologów, choć ich finansowanie pozostaje poza systemem publicznym. Niezwykle ważne jest, aby każda osoba zajmująca się wsparciem była dobrze przygotowana, a przede wszystkim, aby wszystkie wysiłki były skoordynowane, by uniknąć powielania tej samej pracy przez różnych specjalistów. Jest to kwestia, na którą obecnie należy zwrócić szczególną uwagę”.

Podsumowanie – najważniejsze wnioski dla rodziców

Nie da się skutecznie leczyć małego pacjenta, zapominając o jego psychice. Z rozmowy z prof. Marzeną Samardakiewicz płyną trzy kluczowe wnioski:

  1. Opieka psychologiczna buduje bezpieczeństwo.
  2. Dobre wsparcie to takie, które jest szyte na miarę, czyli dostosowane do pacjenta.
  3. Polski system opieki zdrowotnej nadal potrzebuje wzmocnienia i napraw.

Sukcesem terapeutycznym nie są jedynie dobre wyniki badań, ale także uśmiech dziecka, które dzięki dobrej opiece potrafi otrzymać bezpieczeństwo, a nie traumę. Wsparcie psychospołeczne w onkologii jest mostem, który pozwala przejść z krainy choroby do normalności.

Bibliografia:

WHO, Childhood Cancer Fact Sheet. World Health Organization, dostęp 17.04.2026.

Styczyński J., Oncology and hematology in children in Poland, dostęp 17.04.2026.

Kazak A. E., Standards for Psychosocial Care of Children With Cancer and Their Families, dostęp 17.04.2026.

Pinquart M., Depressive symptoms in children and adolescents with cancer: A meta-analysis. Journal of Pediatric Psychology, dostęp 17.04.2026.

Słowniczek:

ALL (ostra białaczka limfoblastyczna) – najczęstszy nowotwór u dzieci, polegający na nieprawidłowym namnażaniu się komórek krwi w szpiku.

Chłoniaki – nowotwory układu odpornościowego, obejmujące węzły chłonne i inne narządy.

Filar behawioralny – zachowania dziecka, np. reakcje na leczenie czy współpraca z personelem medycznym.

Filar biologiczny – wpływ psychiki na funkcjonowanie organizmu.

Filar rozwojowy – wpływ choroby na rozwój emocjonalny, społeczny i poznawczy dziecka.

Lęk separacyjny – niepokój dziecka związany z rozłąką z rodzicem lub opiekunem.

Mechanizmy psychologiczne – sposoby, w jakie psychika reaguje na stres i trudne sytuacje.

Model opieki psychologicznej – sposób organizacji wsparcia psychologicznego, określający kiedy i jak dziecko oraz rodzina otrzymują pomoc.

Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego (OUN) – guzy mózgu lub rdzenia kręgowego, które mogą wpływać na funkcjonowanie organizmu (np. ruch, pamięć, zachowanie).

Organizacje pozarządowe (NGO) – fundacje i stowarzyszenia wspierające pacjentów poza systemem publicznym.

Psychoonkolog / psychoonkologia – specjalista i dziedzina zajmująca się wsparciem psychicznym pacjentów onkologicznych.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) – forma terapii pomagająca zmieniać sposób myślenia i zachowania, aby lepiej radzić sobie z lękiem i stresem.