Szacuje się, że współczynnik zachorowań na nowotwory u dzieci w Polsce wynosi około 130 przypadków na milion. Największy odsetek stanowią białaczki (około 25%), natomiast guzy ośrodkowego układu nerwowego (OUN) odpowiadają za około 20% zachorowań, zajmując drugie miejsce pod względem częstości. To właśnie tej grupie nowotworów poświęcimy niniejszy artykuł. Wyjaśnimy najważniejsze kwestie, z którymi mierzą się rodzice po rozpoznaniu guza mózgu u dziecka – od znaczenia diagnozy, przez etapy diagnostyki i leczenia, po codzienne wyzwania oraz dostępne formy wsparcia.

Czym jest guz mózgu u dziecka?

Guzy mózgu u dzieci stanowią zróżnicowaną i niejednorodną grupę chorób, które rozwijają się w obrębie  ośrodkowego układu nerwowego, złożonego z mózgowia - móżdżku, pnia mózgu i mózgu oraz rdzenia kręgowego. W przeciwieństwie do nowotworów u dorosłych, guzy mózgu u dzieci często różnią się pod względem biologii, przebiegu oraz odpowiedzi na leczenie. Dzielimy je na:

  • guzy łagodne – zwykle rosną wolniej, nie dają przerzutów, ale ze względu na lokalizację mogą powodować poważne objawy neurologiczne,

  • guzy złośliwe – cechują się bardziej agresywnym przebiegiem, naciekaniem okolicznych struktur i większym ryzykiem nawrotu choroby.

U dzieci znaczenie ma nie tylko sam typ guza, ale przede wszystkim jego lokalizacja w mózgu. Nawet niewielka zmiana może wywoływać objawy, jeśli uciska ważne struktury odpowiedzialne za oddychanie, mowę, wzrok czy równowagę. Z tego powodu guzy mózgu u dzieci traktowane są zawsze jako schorzenia wymagające pilnej diagnostyki i specjalistycznej opieki.

Znaczenie lokalizacji guza mózgu

Jednym z kluczowych czynników decydujących o objawach i możliwościach leczenia jest lokalizacja guza w mózgu. Nawet niewielka zmiana może prowadzić do istotnych zaburzeń, jeśli znajduje się w obszarze odpowiedzialnym za podstawowe funkcje życiowe lub rozwój dziecka.

Guzy mózgu u dzieci mogą rozwijać się m.in.:

  • w móżdżku, powodując zaburzenia równowagi, koordynacji ruchowej i chodu,

  • w pniu mózgu, gdzie mogą wpływać na oddychanie, połykanie, mowę oraz napięcie mięśniowe,

  • w płatach czołowych, prowadząc do zmian zachowania, trudności z koncentracją, pamięcią i kontrolą emocji,

  • w okolicy przysadki mózgowej i podwzgórza, skutkując zaburzeniami hormonalnymi, problemami ze wzrostem, dojrzewaniem czy gospodarką wodno-elektrolitową.

Lokalizacja guza determinuje nie tylko objawy kliniczne, ale również możliwości leczenia chirurgicznego oraz ryzyko powikłań. W niektórych miejscach całkowite usunięcie guza może być niemożliwe lub obarczone dużym ryzykiem neurologicznym, co wpływa na wybór dalszej strategii terapeutycznej.

Zrozumienie, czym jest guz mózgu u dziecka i jakie znaczenie mają jego cechy biologiczne oraz umiejscowienie, stanowi pierwszy krok do świadomego uczestnictwa rodziców w procesie diagnostyki i leczenia oraz lepszego przygotowania na kolejne etapy choroby.

Objawy guza mózgu u dzieci – na co zwrócić uwagę?

W przypadku guzów mózgu objawy u dziecka mogą rozwijać się stopniowo lub pojawić się nagle. Często są niespecyficzne i początkowo przypominają inne, mniej groźne choroby, co utrudnia wczesne rozpoznanie nowotworu. Część z nich uzależniona jest od wieku dziecka.

Najczęstsze objawy neurologiczne

Do najczęściej obserwowanych objawów należą:

  • nawracające lub narastające bóle głowy,

  • nudności i wymioty, niezwiązane z infekcją przewodu pokarmowego,

  • zaburzenia równowagi, chwiejny chód, częste potknięcia,

  • problemy ze wzrokiem – podwójne widzenie, zez, pogorszenie ostrości wzroku,

  • napady padaczkowe, zwłaszcza jeśli pojawiają się po raz pierwszy.

Zmiany zachowania i funkcjonowania

U wielu dzieci pierwszym sygnałem są subtelne zmiany:

  • apatia, drażliwość, zmiany nastroju,

  • trudności z koncentracją i nauką,

  • regres rozwojowy, zwłaszcza u młodszych dzieci.

U niemowląt i małych dzieci o obecności guza mogą świadczyć: powiększanie obwodu głowy, nadmierną senność lub trudności w karmieniu. Każdy niepokojący, utrzymujący się objaw powinien skłonić do pilnej konsultacji lekarskiej.

Jak wygląda diagnostyka guza mózgu u dziecka?

Diagnostyka guza mózgu jest procesem wieloetapowym i wymaga współpracy specjalistów. Jej celem jest nie tylko potwierdzenie obecności, ale także dokładne określenie typu i lokalizacji guza.

Badania obrazowe

Podstawowym badaniem jest rezonans magnetyczny (MRI), który pozwala uzyskać bardzo szczegółowe obrazy mózgu. Badanie jest bezbolesne, ale u młodszych dzieci często wymaga znieczulenia, aby zapewnić nieruchomość podczas skanowania.

W określonych sytuacjach wykonuje się również tomografię komputerową (CT), szczególnie w stanach nagłych, np. przy podejrzeniu wzrostu ciśnienia śródczaszkowego.

Biopsja i badania histopatologiczne

W wielu przypadkach konieczne jest pobranie fragmentu guza do badania, czyli biopsja. Wynik badania histopatologicznego pozwala ustalić:

  • dokładny typ guza,

  • stopień złośliwości,

  • cechy biologiczne istotne dla leczenia.

Coraz częściej materiał biopsyjny wykorzystywany jest również do badań genetycznych i molekularnych, co umożliwia bardziej precyzyjne, spersonalizowane leczenie.

Leczenie guza mózgu u dzieci – dostępne metody

Leczenie guza mózgu u dziecka jest procesem złożonym i wieloetapowym, prowadzonym w wyspecjalizowanych ośrodkach onkologii i neurochirurgii dziecięcej. Dobór terapii zależy od wielu czynników, takich jak typ guza, jego lokalizacja, stopień złośliwości, wyniki badań, a także wiek oraz ogólny stan zdrowia dziecka. Kluczową rolę odgrywa interdyscyplinarny zespół specjalistów, w skład którego wchodzą m.in. neurochirurdzy, onkolodzy dziecięcy, radioterapeuci, neurolodzy, endokrynolodzy oraz rehabilitanci. Do metod leczenia guzów mózgu zaliczamy leczenie chirurgiczne, radioterapię i chemioterapię 

Leczenie chirurgiczne

Operacja neurochirurgiczna często stanowi pierwszy etap leczenia. Jej celem jest:

  • całkowite usunięcie guza, jeśli jest to możliwe i bezpieczne,

  • lub częściowe usunięcie zmiany w celu zmniejszenia jej masy, obniżenia ciśnienia śródczaszkowego i złagodzenia objawów neurologicznych.

Chemioterapia i radioterapia

Chemioterapia działa ogólnoustrojowo i może być stosowana samodzielnie lub w skojarzeniu z innymi metodami. Polega na stosowaniu leków cytotoksycznych, które hamują wzrost i podział komórek nowotworowych. Może być stosowana:

  • jako leczenie uzupełniające po operacji,

  • jako leczenie przedoperacyjne,

  • samodzielnie, gdy zabieg chirurgiczny nie jest możliwy.

Radioterapia wykorzystuje promieniowanie jonizujące do niszczenia komórek nowotworowych. Może być stosowana po operacji lub jako główna metoda leczenia w sytuacjach, gdy zabieg chirurgiczny nie jest możliwy.

U dzieci szczególną uwagę zwraca się na minimalizowanie długoterminowych skutków ubocznych, takich jak zaburzenia funkcji poznawczych, hormonalnych czy wzrostu. W tym celu coraz częściej stosuje się nowoczesne techniki, w tym radioterapię protonową, która pozwala precyzyjniej napromieniać guz, oszczędzając zdrowe tkanki mózgu.

Terapie celowane

W wybranych przypadkach stosuje się terapie celowane, które działają na konkretne zmiany genetyczne w komórkach nowotworowych. Charakteryzują się one większą precyzją i często mniejszą toksycznością. Nie są one jeszcze dostępne dla wszystkich typów guzów mózgu, jednak stanowią ważny kierunek rozwoju współczesnej onkologii dziecięcej.

Ponieważ każda metoda może wiązać się z działaniami niepożądanymi, leczenie nie kończy się wraz z zakończeniem terapii onkologicznej. Dzieci wymagają długoterminowej obserwacji, regularnych badań kontrolnych (np. u neurologa, endokrynologa czy rehabilitanta) oraz wsparcia w powrocie do codziennego funkcjonowania, edukacji i życia społecznego. Indywidualne podejście oraz ścisła współpraca zespołu medycznego z rodziną są kluczowe dla osiągnięcia najlepszych możliwych efektów leczenia.

Rola rodziców w leczeniu dziecka z guzem mózgu

Rodzic odgrywa fundamentalną rolę w procesie leczenia dziecka chorego na guz mózgu. W obliczu choroby nowotworowej dziecko potrzebuje nie tylko specjalistycznej opieki medycznej, ale przede wszystkim bliskości, poczucia bezpieczeństwa i stałego wsparcia emocjonalnego. Obecność rodzica jest jednym z najważniejszych filarów, które pomagają dziecku przejść przez diagnostykę, leczenie i rekonwalescencję.

Rodzic staje się jednocześnie opiekunem, wsparciem psychicznym, organizatorem codziennego funkcjonowania oraz partnerem zespołu medycznego. Jego zaangażowanie ma realny wpływ na samopoczucie dziecka, jego zdolność do radzenia sobie z leczeniem oraz na skuteczność całego procesu terapeutycznego.

Obecność rodzica:

  • zwiększa poczucie bezpieczeństwa dziecka,

  • pomaga zmniejszyć lęk i stres,

  • ułatwia adaptację do hospitalizacji i procedur medycznych.

Rodzice uczestniczą w rozmowach z lekarzami, podejmują decyzje terapeutyczne i codziennie obserwują dziecko, często jako pierwsi zauważając niepokojące zmiany.

Dbanie o siebie jako element opieki nad dzieckiem

Zazwyczaj opieka nad chorym dzieckiem jest ogromnym obciążeniem emocjonalnym i psychicznym. Rodzice często koncentrują się wyłącznie na potrzebach dziecka, zapominając o własnym zdrowiu i regeneracji. Tymczasem zadbanie o siebie jest niezbędne, aby móc długofalowo wspierać dziecko. Naprawdę warto:

  • korzystać z pomocy psychologa lub psychoonkologa,

  • sięgać po wsparcie bliskich i grup wsparcia,

  • prosić o pomoc, gdy pojawia się przeciążenie.

Zdrowy i zaopiekowany rodzic to jeden z najważniejszych elementów wsparcia, jakie można dać dziecku w chorobie.

Życie codzienne, rehabilitacja i wsparcie po diagnozie guza mózgu

Diagnoza guza mózgu u dziecka wpływa na wszystkie obszary życia rodziny – nie tylko na leczenie, ale również na codzienne funkcjonowanie, relacje, edukację i dobrostan psychiczny. Odpowiednio dobrane wsparcie rehabilitacyjne, żywieniowe i psychologiczne jest nieodłącznym elementem procesu leczenia i rekonwalescencji. Oprócz terapii onkologicznej ogromne znaczenie ma:

  • rehabilitacja i fizjoterapia, wspierające sprawność ruchową,

  • terapia zajęciowa, pomagająca dziecku wracać do nauki i zabawy,

  • terapia logopedyczna, zwłaszcza przy zaburzeniach mowy i połykania,

  • odpowiednio dobrana dieta wspierająca regenerację organizmu.

Wsparcie psychologiczne może być potrzebne na każdym etapie choroby – od diagnozy, przez leczenie, aż po powrót do codzienności. Pomoc psychologiczna może obejmować:

  • wsparcie dziecka w radzeniu sobie z lękiem, zmianą wyglądu i ograniczeniami,

  • pomoc rodzicom w przepracowaniu stresu, bezradności i przeciążenia emocjonalnego,

  • wsparcie rodzeństwa, które również doświadcza skutków choroby w rodzinie.

Wsparcie to może być realizowane przez psychoonkologów, psychologów klinicznych oraz w ramach terapii indywidualnej lub rodzinnej.

Więcej informacji na temat guzów mózgu oraz możliwości uzyskania wsparcia dla całej rodziny znajdziesz w naszej broszurze pt. "Guz mózgu u dziecka - co dalej?"